Column: De Oranjes, influencers sinds 1544
11/10/2026
Deze column komt uit Weekend 41.
In theorie is volledig afgebakend hoeveel macht koning Willem-Alexander heeft. Het staat in de grondwet. Maar zo simpel is het niet. Wie de nieuwe boeken over de Oranjes en het koloniale verleden leest, ziet dat de macht van de familie nooit alleen zat in haar formele taken.
Al in 1795 wist Louise van Oranje-Nassau, zus van de latere koning Willem I, hoe het in elkaar zat. De historische macht van haar familie, schreef zij, berustte ‘hoofdzakelijk op invloed’. Influence, met een Engels woord… Haar broer kreeg in 1815 het koloniale ‘opperbestuur’. Hij maakte er vervolgens enthousiast gebruik van. De Nederlandsche Handel-Maatschappij, het cultuurstelsel, het Batig Slot: onder Willem I werd Nederlands-Indië een lucratief verdienmodel.
Maar toen kwam 1848. Grondwetswijziging, parlementaire controle, de koning werd steeds verder teruggedrongen. Einde verhaal voor de influencers avant la lettre? Integendeel. Het gebrek aan formele macht zorgde voor verandering van de invulling van het koningschap. Wilhelmina was daar een meester in. Zonder koninklijk kolonialisme wist ze ook wel invloed uit te oefenen. Ze gebruikte alle ruimte die haar constitutioneel restte en bewoog zich, schrijven de auteurs, bij koloniale kwesties regelmatig ‘op of over de rand’ van haar bevoegdheden. In Londen in oorlogstijd was meer speelruimte, toen het parlement buitenspel stond en een oorlogskabinet was gevormd. Ze voelde zich als een ‘stamhoofd zoo zonder parlement, iets als de negeropperhoofden in Suriname’, zo schreef ze naar haar dochter Juliana.
Sinds de grondwetswijziging van 1848 is het lastiger te meten hoe ver de invloed van de koninklijke familie reikt. De staatskas is niet langer de persoonlijke bankrekening van de Oranjes en niet langer is elke handtekening van de vorst ook zijn/haar mening. Gesprekken, meningen en voorkeuren zijn lastiger naar boven te halen. Zakenman en journalist Walter Bagehot formuleerde in 1867 de bescheiden rol van de ‘moderne’ constitutionele vorst, een definitie die vandaag de dag nog altijd wordt gebruikt: het recht om geraadpleegd te worden, aan te moedigen en te waarschuwen. Dat klinkt best onschuldig. Maar wie wordt er eigenlijk geraadpleegd? Naar wie wordt geluisterd? Wie kan met één opmerking een minister aan het denken zetten? Precies daar begint de grijze zone van koninklijke macht.
Op die manier heeft Willem-Alexander veel kunnen bewerkstelligen op het vlak van watermanagement. En zo heeft Máxima, onder meer in gesprekken met ministers, beleidsmakers en private partijen, het muziekonderwijs in Nederland kunnen verbeteren. Ze hoefden niet te luisteren, maar het is wel gelukt. Ze hebben niet langer de macht zoals Willem I die had, ze zijn als het ware influencers. Net als hun nichtje Eloise. Geen stadhouder of koningin. Geen ministeriële verantwoordelijkheid. Ze heeft zelfs geen constitutionele bevoegdheid om ergens ‘op of over de rand’ van te gaan. Ze heeft Instagram en TikTok. Honderdduizenden volgers, een herkenbare persoonlijkheid en een achternaam die al eeuwenlang aandacht genereert. Ze kan iets aanbevelen, ergens interesse voor wekken, een onderwerp normaliseren of simpelweg bepalen waar mensen naar kijken.
De formele macht van de Oranjes is door de eeuwen heen steeds kleiner geworden. Het opperbestuur verdween. Het koloniale rijk verdween. De politieke speelruimte werd ingeperkt. Maar de familie bleef iets houden wat zich niet in de grondwet laat vastleggen: invloed. Willem I had het opperbestuur. Wilhelmina had haar constitutionele speelruimte. Beatrix had gezag en prestige. Eloise heeft een telefoon. En misschien is dat uiteindelijk precies hetzelfde kunstje, alleen in een andere tijd.
Bestel je Weekend met meer royaltynieuws hier en lees hier meer columns van Rick Evers.
Uit andere media
